Vijftig jaar Opinie-Journaal

Voormalig journaalredacteur Ad van Liempt schreef op basis van uitgebreid onderzoek een gedegen en kleurrijk verslag van vijftig jaar NOS Journaal (tot 1969 NTS Journaal geheten). In deze periode is het Journaal gigantisch gegroeid in termen van budget, personeel en het aantal uitzendingen (er worden tegenwoordig 28 keer zoveel journaalminuten geproduceerd als in 1956). Daarnaast is het productieproces door de jaren heen technisch steeds geavanceerder geworden en de presentatie gelikter. Maar wat bijvoorbeeld gelijk gebleven is, is dat het Journaal altijd relatief veel aandacht heeft gehad voor 'softe' onderwerpen.

In de jaren vijftig en zestig was het Journaal relatief trouw aan volk, vaderland en koningin. Onderzoek heeft bijvoorbeeld uitgewezen dat er in 1965 alleen voorstanders van het huwelijk tussen prinses Beatrix en Claus in het Journaal aan het woord zijn gekomen, hoewel er zowel in de maatschappij als in de politiek ook veel tegenstanders waren. De beschrijvingen in het boek van verschillende journaals door de jaren heen geven de indruk dat het Journaal later minder gezagstrouw werd, maar dat onderwerpen wel vaker een links-opvoedend karakter kregen. Wat ook veranderd is, is dat het vroeger vrijwel altijd politici of deskundigen waren die geïnterviewd werden, terwijl het Journaal tegenwoordig vaker gewone mensen op straat aan het woord laat.

Het is jammer dat Van Liempt te uitvoerig ingaat op allerlei politiek gekonkel achter de schermen van het Journaal, de NOS en de omroepen. Dat maakt vooral de eerste helft van het boek wat saai, terwijl de tweede helft een stuk pakkender is omdat het daar veel meer draait om het Journaal zelf: noemenswaardige gebeurtenissen bij het maken van reportages, dingen die mis gaan of juist goed gaan tijdens historische uitzendingen, de ontwikkeling van de techniek, veranderende meningen binnen het Journaal over hoe je het nieuws het beste kunt brengen, allerlei anekdotes, enzovoort. Het zou overigens leuk zijn geweest als het boek vergezeld ging van een dvd met voorbeelden van journaals en reportages door de jaren heen, in plaats van de korte omschrijvingen van één journaal voor elk jaar.

De komst van concurrentie van de commerciële televisie is volgens Van Liempt een belangrijke impuls geweest voor een flexibeler en dynamischer NOS Journaal. Ondanks het lagere budget weet RTL Nieuws prima op te boksen tegen het dure en logge ambtenarenapparaat van het NOS Journaal.

Frappant is dat conflicten tussen de hoofdredacteur van het Journaal en de directeur van de NOS vaste prik blijken te zijn door de journaalgeschiedenis heen. En dat de omroepen tot midden jaren zeventig een sterke invloed hadden op het Journaal. In de beginjaren hadden de omroepen zelfs een vetorecht, waarbij een onderwerp uit het Journaal geschrapt werd als een van de omroepen er bezwaar tegen had. En via een wekelijkse vergadering mochten alle omroepzuilen meebeslissen over de inhoud van het Journaal van de komende week - totdat ze na een paar jaar doorkregen dat die vergadering geen enkele zin had, omdat het nieuws zich doorgaans niet een week van tevoren laat voorspellen.

Ook opmerkelijk is dat journaalmedewerkers vaak bijzonder slecht tegen kritiek blijken te kunnen. Zo begon de breuk tussen de eerste presentatrice van het Jeugdjournaal, Leontien Ceulemans, en de redactie al in het eerste uitzendjaar (1981) toen Ceulemans tijdens een vergadering stevige kritiek uitte op de inhoud van het Jeugdjournaal. Een jaar later nam ze ontslag. In 1999 staakte verslaggever Gerri Eickhof een week lang nadat hij van de rest van de redactie kritiek had gekregen omdat hij tijdens een verslaggeving vanuit Belgrado een proteststicker tegen de NAVO-bombardementen op die stad had gedragen. En hoofdredacteur Nico Haasbroek moest het veld ruimen onder andere omdat hij in een tv-interview had toegegeven dat hij het onverstandig van verslaggever Job Frieszo vond dat die in een uitzending met het programmaboekje van de CentrumDemocraten had gezwaaid en Pim Fortuyn had vergeleken met extreem rechts. Overigens is het verhelderend om te lezen hoe Hans Laroes aan de macht is gekomen als hoofdredacteur door enthousiast mee te doen met de geslaagde poging van de redacteuren om Haasbroek te wippen.

Grappig ook is de naïviteit van de redactie, die heel tevreden is als ze in 1975 eindelijk via een uitvoerige procedure inspraak krijgt bij de benoeming van een nieuwe hoofdredacteur. Onderzoek van Van Liempt brengt echter aan het licht dat de benoeming van Ed van Westerloo als hoofdredacteur destijds net zo goed door de NOS-leiding was voorgekookt als eerdere benoemingen. De inspraakprocedure was slechts een uitvoerig stuk toneel compleet met een zogenaamde alternatieve kandidaat.

Uit het boek komt naar voren dat kritiek op de linksheid van het Journaal al minstens dertig jaar oud is. In 1975 neemt nieuwslezer Bob Meijer ontslag omdat hij er niet meer mee kan leven dat de nieuwsteksten die hij moet voorlezen, en de onderwerpskeuze, steeds linkser worden. Bovendien is de redactie volgens hem anti-christelijk en anti-Israël. In Vrij Nederland zegt Meijer: "Steeds erger werd het. Marxistisch ging ineens socialistisch heten, allemaal omdat die lui op de redactie, die zich openlijk achter die bevrijdingsbewegingen schaarden, dat zo wilden." In 1976 onthult De Telegraaf de politieke voorkeur van een aantal journaalredacteuren en stelt vast dat met de CPN sympathiserende tekstschrijvers regelmatig hun zin weten door te drijven.

In 1977 vond de volgende reeks kritieken plaats. Bert Dorenbos, toen directeur van de Evangelische Omroep, schrijft in een brief aan het NOS-bestuur: "Het is mijn opgevallen dat in de journalistiek en de omroep linkse journalisten steeds meer samenballen om hun ideeën te kunnen uitdragen." Dorenbos ergert zich met name aan de berichtgeving van het Journaal over Zuid-Afrika en constateert dat 'hele journaals worden gevuld met de vakbondsstrijd voor prijscompensatie'. Columnist Leo Derksen schrijft in De Telegraaf: "Op de redactie van het NOS Journaal drentelen aardig wat linkse wereldhervormers rond, die geen kans zien maatschappelijk iets te presteren en die nu maar hun vitriool via de beeldbuis onze Hollandse binnenhuisjes inspuiten." Twee VVD-parlementariërs stellen de volgende dag kamervragen over de linkse tendensen in het Journaal. VVD-Senator Harm van Riel heeft het in een toespraak over 'de vergiftigde nieuwsvoorziening van de socialistische propaganda-apparaten, zoals het NOS Journaal en de VARA'. En mediadeskundige Jan Bierhoff noemt in De Groene Amsterdammer het NOS Journaal 'qua opstelling voorzichtig progressief'.

In 1980 is er een bespreking binnen het NOS-bestuur over of het jeugdjournaal er wel of niet moet komen. Toenmalig hoofdredacteur Ed van Westerloo herinnert zich dat Tros-voorzitter Joop Landré bij die gelegenheid zei: "Dat Van Westerloo ons met zijn linkse journaal dagelijks vergiftigt, is tot daar aan toe, maar dat hij met een jeugdjournaal ook mijn kinderen en kleinkinderen zal vergiftigen, dat zal niet gebeuren." In 2003 verschijnt in De Telegraaf een artikel waar verschillende ex-journaalmedewerkers aan het woord komen die vinden dat het Journaal links gekleurd is. Zo zegt een anonieme ex-redacteur dat het Journaal één links complot is (volgens Van Liempt gaat het om voormalig eindredacteur Harmen Roeland). En tot slot noemt Van Liempt ook de twee artikelen die ik schreef, waarin ik met behulp van voorbeelden betoogde dat het Journaal links gekleurd is (zie HP/De Tijd 5 maart en 16 april 2004).

Van Liempts boek werd mede gefinancierd door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, dat op zijn beurt wordt gefinancierd door de overheid. Net zoals het NOS Journaal een staatsjournaal is in de zin dat het wordt gefinancierd door de overheid, zo zou je Van Liempt een staatsschrijver kunnen noemen in de zin dat zijn werk gedeeltelijk door de staat is bekostigd. Maar het is uiteraard niet meer dan passend dat de geschiedenis van het staatsjournaal wordt genoteerd door een staatsschrijver.

Ad van Liempt: Het Journaal. Achter de schermen van vijftig jaar televisiegeschiedenis.
Uitgeverij Balans. € 19,50.

Email: henry@sturman.net